Okiem eksperta

Błonnik pokarmowy – rola w żywieniu oraz w profilaktyce i leczeniu chorób

Marzec 2, 2017

Większość z nas wie, że błonnik pełni ważną rolę w zdrowej diecie. Czy jednak wszyscy wiemy dlaczego właściwie jedzenie błonnika jest zdrowe? Jaka jest rola błonnika pokarmowego w prawidłowym żywieniu? Postaram się przybliżyć temat.

Błonnik – co to jest?

Części roślin, które spożywamy (skórka, miąższ, nasiona, łodygi, liście, korzenie) zawierają błonnik, zarówno nierozpuszczalny, jak i rozpuszczalny. Błonnik przechodzi do jelita grubego w niezmienionej postaci (nie jest trawiony), jedynie wchłania wodę (błonnik nierozpuszczalny) lub rozpuszcza się w wodzie (błonnik rozpuszczalny). W jelicie grubym (okrężnicy) zachodzi częściowa lub całkowita fermentacja błonnika rozpuszczalnego w wyniku działania bakterii. Stopień i tempo degradacji błonnika uzależnione jest od typu błonnika oraz od rodzaju flory bakteryjnej bytującej w jelicie grubym.

Rodzaje błonnika

Wśród składników błonnika można wyróżnić frakcje:
rozpuszczalne w wodzie: pektyny, gumy i kleje roślinne, fruktany (inulina, fruktooligosacharydy),
nierozpuszczalne w wodzie: celulozy, ligniny, niektóre hemicelulozy.

Odpowiednie dobowe spożycie błonnika

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dzienne spożycie błonnika u osób dorosłych powinno wynosić od 20 do 40 g/ osobę. Dane te zostały doprecyzowane przez wytyczne Instytutu Medycyny przy Narodowej Akademii Nauk Stanów Zjednoczonych (Institute of Medicine of the National Academy of Science – (NAS), ustalające odpowiednie dobowe spożycie błonnika na poziomie 14 g/1000kcal.

Mimo iż błonnik nie jest wchłaniany przez organizm, posiada mnóstwo korzystnych dla zdrowia funkcji.

Substancje należące do grupy błonnika i ich potencjalna fizjologiczna funkcjonalność

Substancja Źródło Wpływ na perystaltykę Wpływ na poziom glukozy Wpływ na poziom lipidów Inne
Celuloza Produkty roślinne

(warzywa, różne otręby)

Zwiększa masę i zawartość  wody w stolcu, przyspiesza perystaltykę, zapobiega zaparciu
Hemiceluloza Produkty roślinne

(ziarna zbóż)

Zwiększa masę stolca, przyspiesza perystaltykę
Lignina Produkty roślinne

(rośliny zdrewniałe)

Zwiększa masę stolca, przyspiesza perystaltykę
β-glukan Zboża (ziarna: owies, jęczmień, żyto), grzyby, algi

 

nieznaczny Obniża poposiłkowe stężenie glukozy Obniża poziom cholesterolu całkowitego i LDL Wpływ na mikroflorę jelit- wysoki stopień fermentacji
Inulina, oligofruktoza Produkty roślinne

(cykoria, słonecznik bulwiasty, cebula, pszenica)

Zwiększa masę stolca, zapobiega zaparciu Obniża stężenie glukozy i insuliny na czczo, zmniejsza glukoneogenezę Sprzeczne wyniki badań, potencjalnie zmniejsza stężenie TG Wpływa na mikroflorę jelit- zwiększa populację Bifidobacteriaceae
Pektyny owoce, warzywa, rośliny strączkowe, buraki cukrowe, ziemniaki nieznaczny Obniża stężenie glukozy poposiłkowej Obniża poziom cholesterolu całkowitego i LDL Zwiększa wydzielanie kwasów żółciowych
Polidekstroza syntetyczna Zwiększa masę stolca, nieznacznie przyspiesza perystaltykę

 

Wpływ na mikroflorę jelit- promuje Lactobacillus i Bifidobacteriaceae
Dekstryny oporne Produkt roślinne, część powstaje po obróbce termicznej Obniża stężenie glukozy poposiłkowej Obniża poziom cholesterolu całkowitego i LDL
Skrobia oporna Produkty roślinne, powstają po obróbce termicznej

kukurydza, ziemniaki, zboża, rośliny strączkowe, banany)

Zwiększa masę stolca Obniża indeks glikemiczny produktów do których została dodana U zwierząt zmniejsza stężenie cholesterolu, u ludzi nie wykazano podobnych wyników
Chityna, chitosan (deacetylizowana pochodna chityny) Szkielety zewnętrzne stawonogów, grzyby U zwierząt zmniejsza stężenie TG i cholesterolu, u ludzi potencjalnie zmniejsza stężenie LDL, sprzeczne wyniki, potrzebne dalsze badania U zwierząt zmniejsza wchłanianie tłuszczy i sprzyja redukcji masy ciała, w badaniach na ludziach brak efektu
Psyllium Popata- łupiny nasion babki jajowatej Zwiększa masę i zawartość wody w stolcu, przyspiesza perystaltykę, zapobiega zaparciu Obniża po posiłkowe stężenie glukozy Obniża poziom cholesterolu całkowitego i LDL
Źródło: Food and Nutrition Bard IOM: Dietary reference intakes for energy, carbohydrate, fiber, FAT, fatty AIDS, cholesterol, protein, and amino acids, 2005, 339-400.

ROLA BŁONNIKA POKARMOWEGO W PROFILAKTYCE I LECZENIU CHORÓB

Leczenie chorób układu krążenia

Obniżenie stężenia cholesterolu

Błonnik pokarmowy (szczególnie jego składniki rozpuszczalne w wodzie) obniża cholesterol poprzez:
– wiązanie cholesterolu i kwasów żółciowych w świetle przewodu pokarmowego i zwiększenie ich wydalania,
– zmianę miejsca wchłaniania lipidów co wpływa na ich dalszy metabolizm,
– zmniejszenie wchłaniania kwasów żółciowych,
– zwiększenie katabolizmu cholesterolu LDL

Obniżenie ciśnienia krwi

Błonnik posiada zdolność obniżania ciśnienia skurczowego i rozkurczowego krwi, szczególnie u pacjentów z nadciśnieniem oraz powyżej 40 roku życia. Szczególną rolę odgrywają tutaj bogate w rozpuszczalne składniki błonnika pokarmowego przetwory owsiane. W przeprowadzanych badaniach, dodatek do diety osób z nadciśnieniem 5-7 g β-glukanów dziennie, efektywnie zmniejszał zarówno wartość ciśnienia skurczowego (o 6- 7mm Hg), jak i rozkurczowego (o 4mm Hg), szczególnie u osób z nadciśnieniem i otyłością.

Zmniejszenie ryzyka miażdżycy

Dieta obfitująca w błonnik pokarmowy obniża poziom białka C – reaktywnego (CRP). CRP, poza swoim powszechnym zastosowaniem jako wskaźnik stanu zapalnego, jest uwzględniane za niezależny czynnik predysponujący do rozwoju miażdżycy. Może świadczyć o procesie zapalnym toczącym się wewnątrz ściany naczyń, ale bierze również bezpośredni udział w powstaniu blaszek miażdżycowych i zmniejsza biodostępność tlenku azotu, który ma korzystny wpływ na pracę układu sercowo- naczyniowego. Przeprowadzone dotychczas badania wykazały, że największy wpływ na redukcję ryzyka rozwoju chorób układu krążenia ma błonnik pochodzący z ziaren zbóż. Zależność ta jest mniej widoczna w przypadku błonnika zawartego w owocach i warzywach.

Wspomaganie leczenia cukrzycy

Błonnik wpływa również na metabolizm węglowodanów, szczególnie u osób chorych na cukrzycę. Gumy, pektyny, śluzy roślinne zmniejszają szybkość wchłaniania glukozy, przez:
– zwiększenie lepkości treści pokarmowej
– wydłużenie pasażu pokarmu z żołądka do jelita.
Zwiększenie zawartości błonnika w diecie powoduje:
– zmniejszenie po posiłkowej glikemii i
– poprawę profilu insuliny we krwi
Dieta wysoko błonnikowa nie tylko zmniejsza zapotrzebowanie na insulinę, ale również zmniejsza ryzyko rozwoju cukrzycy typu 2.

Wspomaganie leczenia otyłości

Wykorzystanie błonnika przy leczeniu i zapobieganiu otyłości związane jest z jego wpływem na:
– stabilizację poziomu cukru we krwi,
– zwiększenie wydalania tłuszczu z kałem,
– zmniejszenie gęstości energetycznej pożywienia,
– zwiększenie objętości pożywienia bez podwyższenia jego wartości energetycznej,
– wypełnienie przewodu pokarmowego co powoduje zaspokojenie uczucia głodu,
-opóźnienie wchłaniania składników pokarmowych wspomagając w ten sposób maskowanie uczucia głodu,

Zapobieganiu chorobie uchyłkowej jelit

Podstawową rolą błonnika jest jego wpływ na zwiększanie zawartości treści pokarmowej i w efekcie zwiększanie masy stolca. Szczególną funkcję przypisuje się tu celulozie i ligninom. Wynika to z faktu, że zarówno celuloza jak i ligniny właściwie nie ulegają bakteryjnej degradacji w jelicie grubym. Dlatego też błonnik pokarmowy przez mechaniczne drażnienie ścian jelita wpływa na poprawę motoryki przewodu pokarmowego. Skraca czas pasażu jelitowego, zwiększa masę stolca i częstość wypróżnień, zapobiegając zaparciom, a w efekcie może przeciwdziałać powstawaniu uchyłków jelita grubego. Co więcej, błonnik wykazuje również właściwości prebiotyczne, dzięki czemu jeszcze skuteczniej przeciwdziała powstawaniu uchyłków.

Profilaktyka raka jelita grubego

Błonnik pokarmowy pomaga przeciwdziałać rakowi jelita przez:
– regulowanie konsystencji treści pokarmowej i mas kałowych w jelitach,
– wchłanianie potencjalnie rakotwórczych substancji,
-zwiększanie masy stolca, co powoduje rozcieńczanie potencjalnych karcynogenów i skrócenia czasu ekspozycji kolonocytów na czynniki kancerogenne,
– skracania czasu przesuwania się treści pokarmowych przez przewód pokarmowy,
– wpływ na skład i właściwości bakterii obecnych w jelitach,
– wspomaganie metabolizmu kwasów żółciowych

Przeciwdziałanie i leczenie zespołu jelita drażliwego

Spożywanie błonnika pokarmowego zapewnia lepsze oczyszczanie jelit, ograniczając liczbę i siłę skurczów oraz dolegliwości spowodowane biegunką. Pod wpływem błonnika masa kałowa jest mniej zbita, a wypróżnienia są częstsze i łatwiejsze, dzięki czemu ryzyko wystąpienia zespołu jelita drażliwego zmniejsza się. Błonnik stanowi niezbędny składnik diety, przyczynia się do lepszej pracy jelit, skutecznie je oczyszczając i zapewniając prawidłowy skład mikroflory jelitowej.

Zapobieganie i leczenie zaparć

Możemy wyróżnić zaparcia: kurczliwe, spastyczne (wywołane nadmiernym skurczem jelit) oraz atoniczne (rozleniwienie jelit).
W zaparciu kurczliwym, spastycznym błonnik powinien być spożywany w postaci warzyw i owoców gotowanych (rozdrobnionych), ponieważ należy ograniczyć pokarmy drażniące przewód pokarmowy.
W zaparciu atonicznym powinno stosować się dietę bogatą we frakcje nierozpuszczalne błonnika pokarmowego, z jednoczesnym stosowaniem dużej ilości płynów. Produkty takie jak otręby pszenne, gruboziarniste produkty zbożowe, jak kasza gryczana, kasza jęczmienna, pieczywo razowe, graham, pieczywo chrupkie, mają największy wpływ na ruchy defekacyjne.
W diecie wysoko błonnikowej zaleca się spożywanie 2-3 razy dziennie po łyżce otrąb. Ważną rolę odgrywają również suszone śliwki, rodzynki, figi, papryka, buraki (zawierają 5% ligniny), które są bardzo skuteczne w leczeniu zaparć. Ilość błonnika pokarmowego należy stopniowo zwiększać do 40-50 g/dobę. W przypadku spożywania dużej ilości błonnika, w początkowym okresie mogą wystąpić wzdęcia i bóle brzucha, które z czasem ustępują.

Rozwój flory jelitowej

Niektóre składniki błonnika pokarmowego jak: nietrawiona skrobia, nieskrobiowe polisacharydy (pektyny, guma guarowa i owsiana), oligosacharydy pobudzają wzrost i/lub aktywność korzystnych dla organizmu bakterii obecnych w jelicie grubym. W związku z powyższym zaliczane są one do prebiotyków. Najwięcej uwagi poświęca się sacharydom z grupy inulin i fruktooligosacharydom, które występują m.in. w pszenicy, cebuli, czosnku, bananach, cykorii, porach, szparagach.

Błonnik nie tylko zapobiega ale również leczy. Jak mówi stare powiedzenie lepiej zapobiegać niż leczyć, warto więc włączyć błonnik do codziennej diety już teraz, a nie kiedy wystąpi któryś z wyżej wymienionych problemów zdrowotnych.

Renata Przybyłowicz

 

Piśmiennictwo:

1. Ciborowska H., Rudnicka A.: Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. Wyd. PZWL., 2007, 49-52, 239, 350-352.
2. Cieślik E., Prostak A., Pisulewski P.M.: Funkcjonalne właściwości fruktanów. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość., 2001, 1(26), 5-13.
3. Dembiński Ł., Banaszkiewicz A., Radzikowski A.: Dieta bogatoresztkowa- definicja, korzyści i normy w pediatrii. Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, hepatologia i Żywienie Dziecka., 2010, 12, 2, 139-145.
4. Gibiński M.: β- glukany owsa jako składnik żywności funkcjonalnej. Żywność. Nauka.Technologia. Jakość., 2008, 2 (57), 15- 29.
5. Hasik J., Dobrzańska A., Bartnikowska E.: Rola włókna pokarmowego w żywieniu człowieka. Wyd. SGGW, Warszawa 1997.
6. Jarosz M., Bułhak- Jachymczyk B.: Normy żywienia człowieka. Podstawy prewencji otyłości i chorób niezakaźnych. Wyd. PZWL, Warszawa, 2008, 159-165.
7. Kozłowska L.: Rola błonnika pokarmowego w utrzymaniu prawidłowej pracy jelit, Żywność dla zdrowia. 2010, 13(8):23-27
8. Zajdel A., Wilczok A., Parfiniewicz B.: Wpływ diety na procesy wolnorodnikowe w jelicie grubym. Bromat. Chem. Toksykol. XLII, 2009, 4, 1121-1128.

Zainteresują Cię

Bez Komentarzy

Skomentuj

FreshMail.pl